Η υφέρπουσα κρίση της άμμου και η λύση της κυκλικής οικονομίας

17 Απριλίου 2021

«Η έλλειψη μας υπενθυμίζει τι θεωρούμε ως δεδομένο» – ίσως η καταλληλότερη έκφραση που έχει χρησιμοποιηθεί κατά καιρούς από επιστήμονες για την περιγραφή επερχόμενων παγκόσμιων κρίσεων, όπως η κλιματική αλλαγή, η έλλειψη νερού, κ.ο.κ. Όπως διαφαίνεται, σύμφωνα με σχετικές εκτιμήσεις, ο κίνδυνος έλλειψης άμμου, ενός φαινομενικά ευτελούς υλικού, θα μπορούσε να αποτελέσει μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του 21ου αιώνα, σε συνάφεια με την πορεία της κλιματικής αλλαγής και όχι μόνο.

Η άμμος είναι ευρέως διαδεδομένη – μεταξύ άλλων – στον κατασκευαστικό κόσμο και βρίσκει πολλαπλές εφαρμογές στο δομημένο περιβάλλον, καθότι χρησιμοποιείται για την παραγωγή δευτερογενών δομικών υλικών, όπως τσιμέντο/σκυρόδεμα, άσφαλτος, γυαλί, τούβλα, επιχρίσματα και κονιάματα και χρησιμοποιείται και αυτούσια. Σύμφωνα με την Greenpeace, η εξόρυξη της άμμου εκτιμάται στα 13 δισεκατομμύρια τόνους ανά χρόνο μόνο για τον κατασκευαστικό τομέα, κάνοντάς τη ως εκ τούτου τoν δεύτερο πιο χρησιμοποιούμενο φυσικό πόρο (με πρώτο το νερό). Μάλιστα, η εκτιμώμενη ζήτηση αναμένεται να φτάσει τα 20 εκατομμύρια τόνους ετησίως μέχρι το 2030. Η εκτόξευση της ζήτησης οφείλεται ως επί το πλείστο σε φαινόμενα όπως ο υπερπληθυσμός, η αστικοποίηση και η οικονομική ανάπτυξη σε παγκόσμιο επίπεδο. Χαρακτηριστικά αναφέρονται τα παραδείγματα της Σιγκαπούρης, η οποία, χρησιμοποιώντας περίπου 500 εκατομμύρια τόνους άμμου, έχει επεκτείνει το έδαφός της κατά 140 τετραγωνικά χιλιόμετρα μέσα σε 40 χρόνια, καθώς και του Palm Jumeirah στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ενός συμπλέγματος τεχνητών νησίδων με χρήσεις κατοικίας και τουρισμού, για την κατασκευή του οποίου εισάχθηκαν περί τα 187 εκατομμύρια κυβικά άμμου.

ΠΟΥ ΕΝΤΟΠΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Η άμμος που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για το δομημένο περιβάλλον, εξορύσσεται από συγκεκριμένα σημεία, όπως ποτάμια, λίμνες, παραλίες και τον πυθμένα της θάλασσας. Επιπλέον, σε αντίθεση με ότι εύλογα θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί, η άμμος που προέρχεται από ερήμους δεν είναι κατάλληλη, καθώς οι ισχυροί άνεμοι στρογγυλοποιούν τους κόκκους της, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει συναρμογή και πρόσφυση μεταξύ τους, ιδιότητα επιθυμητή για τη σύσταση της πλειονότητας των δομικών υλικών. Ακολούθως, διαφαίνεται στο εγγύς μέλλον έλλειψη του φυσικού πόρου, καθότι τα δομικά υλικά σπανίως επαναχρησιμοποιούνται ή ανακυκλώνονται μετά το τέλος του κύκλου ζωής τους. Επίσης η υπερβολική εξόρυξη επιφέρει καταστροφικές συνέπειες στο περιβάλλον, όπως διάβρωση των ακτών, διατάραξη της ενδημικής χλωρίδας και πανίδας, καθώς και αλλαγές στο pH του νερού.

Το πρόβλημα διογκώνεται, ιδίως αν συνεκτιμηθεί το γεγονός ότι η άμμος είναι ένας ελεύθερα διαθέσιμος και δύσκολα ελεγχόμενος πόρος, σε εξαιρετικά υψηλή ζήτηση. Συνδυάζοντας τα δύο αυτά χαρακτηριστικά, δημιουργείται μια «Τραγωδία των Κοινών», οικονομική θεωρία βάσει της οποίας τα άτομα που μοιράζονται έναν πόρο, ενεργούν για το δικό τους κέρδος αντί για το κοινό καλό και θα καταστρέψουν ή θα εξαντλήσουν τον πόρο.

Η ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΚΥΚΛΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

Όπως γίνεται κατανοητό από τα παραπάνω, η οικονομία έως τώρα λειτουργούσε κυρίως σύμφωνα με το γραμμικό μοντέλο «παραγωγή – κατανάλωση – απόρριψη», σύμφωνα με το οποίο κάθε προϊόν αναπόφευκτα φτάνει στο τέλος της ωφέλιμης ζωής του. Η γραμμική οικονομία, η οποία βασίζεται αποκλειστικά στην εξόρυξη πόρων, δεν αποτελεί πλέον βιώσιμη επιλογή. Αντιθέτως, σε μια κυκλική οικονομία, ένα προϊόν ή υλικό θα πρέπει να παραμένει όσο το δυνατόν περισσότερο σε χρήση μέσα στην οικονομία και στη συνέχεια, όταν αυτό φτάσει στο τέλος του κύκλου ζωής του, θα πρέπει να επαναχρησιμοποιείται είτε να ανακυκλώνεται για την παραγωγή νέων υλικών ή προϊόντων, αυξάνοντας την προστιθέμενη αξία του σε όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής του. Η ανθεκτικότητα των προϊόντων, η αποδοτικότητα των πόρων, τα νέα επιχειρηματικά μοντέλα, ο οικολογικός σχεδιασμός, η καινοτομία στις αγορές ανακυκλωμένων υλών, η ανάπτυξη αγορών δευτερογενών υλικών και η αλλαγή καταναλωτικών συνηθειών αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της κυκλικής οικονομίας, η οποία στοχεύει σε μια οικονομία με μηδενικά απόβλητα και δύναται να βρει εφαρμογή και στην περίπτωση της άμμου.

Σε συμμόρφωση με το πρόσφατο Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συντάχθηκε Οδικός Χάρτης – Νέο Σχέδιο Δράσης της Ελλάδας για την Κυκλική Οικονομία, υπό την αιγίδα της Γενικής Γραμματείας Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας και μόλις στις 31 Μαρτίου του τρέχοντος έτους ολοκληρώθηκε η διαδικασία δημόσιας ηλεκτρονικής διαβούλευσης. Το Σχέδιο Δράσης της Ελλάδας διαρθρώνεται σε πέντε (5) κύριους άξονες:

  • Βιώσιμη παραγωγή και βιομηχανική πολιτική
  • Βιώσιμη κατανάλωση
  • Λιγότερα απόβλητα με μεγαλύτερη αξία
  • Οριζόντιες δράσεις
  • Ειδικές δράσεις για βασικά προϊόντα που πρέπει να αντιμετωπιστούν κατά προτεραιότητα.

Από την τελευταία κατηγορία, ορισμένες δράσεις που περιλαμβάνονται για την περίοδο 2021 – 2025 αφορούν, μεταξύ άλλων, κατασκευές και κτίρια. Στα πλαίσια διαμόρφωσης μιας εθνικής στρατηγικής για το βιώσιμο δομημένο περιβάλλον, κατ’ επέκταση της Ευρωπαϊκής Οδηγίας, έχουν σωστά προβλεφθεί – ενδεικτικά – μέτρα για:

  • Την εξέταση επιδόσεων βιωσιμότητας των δομικών προϊόντων.
  • Αναθεώρηση των στόχων ανάκτησης υλικών που προβλέπει η νομοθεσία της ΕΕ για τα απόβλητα κατασκευών και κατεδαφίσεων.
  • Αύξηση της ασφαλούς, βιώσιμης και κυκλικής χρήσης των χωμάτων εκσκαφής.

Ήδη, πολλές ευρωπαϊκές πόλεις κινούνται σε αυτή την κατεύθυνση, όπως η Ζυρίχη, στην οποία κατασκευάζονται κτίρια από 98% ανακυκλωμένο σκυρόδεμα. Αντιστοίχως, το  Άμστερνταμ έχει θέσει ως στόχο την μείωση των φυσικών πόρων κατά το ήμισυ ως το 2030.

Στην ίδια κατεύθυνση, ορισμένοι επιστήμονες εργάζονται για τρόπους αντικατάστασης της άμμου σε σκυρόδεμα με άλλα υλικά, όπως η ιπτάμενη τέφρα, κατάλοιπο που βρίσκεται σε αφθονία σε θερμοηλεκτρικούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας από άνθρακα. Άλλοι ερευνητές προσπαθούν να συνθέσουν υλικά από άμμο ερήμου και να τους προσδώσουν τις επιθυμητές ιδιότητες και άλλοι σε μίγματα σκυροδεμάτων με σαφώς λιγότερη περιεκτικότητα σε άμμο.

Συμπερασματικά, η μετάβαση στην κυκλική οικονομία, για την πιο αποτελεσματική διαχείριση του πόρου, οι συντονισμένες προσπάθειες για τη ρύθμιση της αγοράς, καθώς και η έρευνα για την ανάπτυξη εναλλακτικών μεθόδων, κοινός στόχος των οποίων είναι η δραστική μείωση της εξόρυξης της άμμου, αποτελούν ορισμένες λύσεις που θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην έγκαιρη αντιμετώπιση του φαινομένου της εξάντλησης της άμμου.

Τα στελέχη της «Delta Engineering – Σύμβουλοι Μηχανικοί», μέλους του Ομίλου «Σαμαράς και Συνεργάτες», στο πλαίσιο της διαρκούς κατάρτισης και επιμόρφωσής τους και παρακολουθώντας στενά τις αναπτυξιακές εξελίξεις, με σημαντική δραστηριότητα ως σύμβουλοι και μελετητές ποικίλων έργων, είναι στη διάθεσή σας για οποιαδήποτε πληροφορία, διευκρίνιση ή τεχνική υποστήριξη για τα ανωτέρω θέματα.

Συντάκτης: Χρήστος Διάφας, Διπλ. Πολιτικός Μηχανικός, MSc. | Τμήμα  Μελετών & Αδειοδοτήσεων Τουριστικών Καταλυμάτων

Πηγή εικόνας: Green Public Procurement in Bhutan. http://gpp.rim.edu.bt/?p=8485

Τελευταία άρθρα